home   

Verzamelen en bestuderen / bestuderen en verzamelen.


De reactie die ik vaak krijg, als ik weer eens een vondst doe: "Maar die zul jij toch al lang wel hebben?"

In de beginjaren van de Burroughs-uitgaven, was het de gewoonte van veel uitgevers om de planobladen, waarop het binnenwerk van de boeken was gedrukt, in een veelvoud op de plank te houden. Om op de drukkosten te besparen werden er bijvoorbeeld 5.000 exemplaren gedrukt. Vervolgens werd slechts een deel van de beschikbare plano ingebonden. Voor de bindkosten per boek maakte het namelijk weinig uit of ze nu veel of weinig tegelijkertijd inbonden. Door iedere keer naar behoefte weer een partij in te binden, konden ze de kosten spreiden.
Voor verzamelaars (voor sommige althans) is het dan leuk, dat al die achtereenvolgende oplagen verschillen vertonen. Voor iedere nieuwe oplage werd namelijk meestal ook een nieuw kaft gemaakt.
Het is een van die dingen, waar ik me mee bezig hou en wat geleid heeft tot een grote verzameling boeken van dezelfde drukken. En een nog grotere hoeveelheid boeken die voor de bestudering ervan nodig zijn. Want stel dat de eerste druk van een boek op deze manier een vijftal oplagen kende, dan moet je een behoorlijk aantal boeken door de handen krijgen en bestudeerd hebben, voor je de vijf verschillende oplagen herkend hebt. Zo heb ik bijvoorbeeld van de eerste en tweede druk van "Tarzan van de Apen" inmiddels dertien verschillende oplagen gevonden en van "De Terugkeer van Tarzan" elf.
Nu zou je denken dat bij zeldzame uitgaven met een klein aantal op de markt gebrachte exemplaren, er waarschijnlijk weinig tot geen verschillende oplagen zullen zijn. Maar kijk bijvoorbeeld bij een toch redelijk zeldzame uitgave "Tarzan en de Roode Ster", waarvan niet alleen drie drukken zijn verschenen, maar ook twee duidelijk herkenbare oplagen van de derde druk. Of van uitgeverij Allert de Lange bijvoorbeeld de boeken van "Tarzan, Heer der Wildernis" en "Tarzan in de Onderwereld".
Nu is bij al de hier genoemde oplagen de herkenbaarheid duidelijk. Soms werd er voor een aantal titels een geheel ander kaft gebruikt, wat zelfs tot het benoemen van aparte series leidde. Zie bijvoorbeeld de 6e en 7e serie of de 8e, 9e, 10e en 11e serie.
Soms werd een ander materiaal voor het kaft gebruikt ( wasdoek of katoen, een witte of gele rug). Ook is het gebruik van een totaal verschillend schutblad soms een opvallend kenmerk. Zie bijvoorbeeld bij serie 2 de voorbeelden van twee verschillende uitvoeringen van het schutblad. Dit zijn allemaal gemakkelijk te vinden verschillen.
Maar soms is het moeilijker (en dus leuker!).

Tarzan en de Gouden Stad.
Ik geef hier als voorbeeld de gevonden oplagen van de eerste druk van "Tarzan en de Gouden Stad". Hiervan heb ik tot dusver vijf verschillende oplagen gevonden. Twee ervan zijn eenvoudig aan te duiden: kaft Katoen (K) en kaft Wasdoek (W). De andere waren iets moeilijker.
Misschien mag ik op dit punt onder de aandacht brengen, dat de hierna beschreven methoden een deel vormen van het onderzoek dat ik bij alle uitgaven pleeg uit te voeren, wat het dus tijdrovend maar ook erg leuk maakt.

Mijn onderzoek strekte zich in dit geval uit over in ieder geval twintig boeken in eigen bezit en daarnaast nog een onbekend aantal boeken bij anderen.

De schutbladen.
Ten eerste de schutbladen: hierbij zijn tot dusver wel enige verschillen gevonden, maar allemaal waren ze grijs/bruin/geel in verschillende tonen, die ook aan verkleuring te wijten zouden kunnen zijn, en daarom zijn ze niet toonaangevend geweest bij de bepaling van wel of geen andere oplage. Hier een overzicht van de wasdoek oplagen.
schutbladen Tarzan en
          de Gouden Stad

De bindingen.
Dan de bindingen. Ook hier op het eerste gezicht weinig verschil. Het zijn allemaal vijfdraads bindingen (voor nadere uitleg over de bindingen, kijk hier).

De bindingen.
binding van TedGS


Maar toch zijn hier verschillen te vinden, die coherent bleken te zijn bij de verschillende oplagen:

bindingen bij TedGS

Hier is dus duidelijk een onderscheid te maken.
Op basis hiervan blijk ik 3 x K, 5 x Wa, 1 x Wb, 3 x Wc en 8 x Wd te hebben.

De kapitaalbandjes.
Ook de gebruikte kapitaalbandjes kunnen bepalend zijn. En in dit geval was dat deels ook zo.
De gebruikte rood/wit bandjes zijn onderling onvoldoende verschillend om verkleuring uit te sluiten. Maar het gebruik van witte kapitaalbandjes blijkt wel te passen in de eerdere verdeling.

kapitaalbandjes in TedGS

De betiteling.
Maar om te bepalen of het echt om een andere oplage gaat, is bovenstaande eigenlijk nog steeds niet voldoende. Daarvoor doen we ook nog onderzoek naar de betiteling van de boeken.
De gebruikte kleur rood is vaak verschillend maar ook hier onvoldoende om als oorzaak een verkleuring uit te sluiten.
Wat wel bepalend kan zijn, is de plaatsing van de betiteling, zowel op de rug als op het voorkaft.
Bij onderzoek bij deze betreffende titel bleek ook de plaatsing coherent te zijn bij de verschillende oplagen, met andere woorden, de betiteling was bij alle tot dusver als Wa aangemerkte boeken gelijk, en zo ook bij Wc en Wd, maar tussen Wa, Wb, Wc en Wd wel  verschillend, en ook verschillend in vergelijking met de K boeken. Als maatstaf voor de vergelijking werd van de randversiering uitgegaan.

Betiteling Tarzan en de Gouden Stad
TedGS betiteling
                K-rood en Wa-zwart
TedGS betiteling
                Wa-rood Wb-zwart
wb-wc
wc-wd
K (rood) en Wa (zwart)
Wa (rood) en Wb (zwart)
Wb (rood) en Wc (zwart)
Wc (rood) en Wd (zwart)

Op zich zegt zo'n betitelingsverschil tussen twee boeken misschien niet zoveel, maar wel als blijkt dat deze verschillen zich matchen met de andere verschillen. Als schutbladen, bindingen, kapitaalbandjes en betitelingsverschillen zich zo consequent over de boekenpopulatie gedragen, dan mag je met gerust hart spreken van verschillende oplagen.

De volgorde in de tijd.

Geeft het tekstblok dan misschien ook een aanduiding voor het bepalen van de verschillende oplagen. Het antwoord hierop is wat mij betreft negatief.
Is er dan iets te zeggen over de volgorde van de verschillende oplagen in de tijd en kan het tekstblok daar aanwijzingen voor geven? Voor zover ik heb kunnen nagaan zijn daar weinig aanknopingspunten voor. Neem nu bijvoorbeeld twee duidelijk aanwijsbare verschillen in de 1e druk van "Tarzan Triomphator" en de 1e druk van "In de Ingewanden der Aarde". In beide gevallen gaat het om een komma. Op blz 94 van "Tarzan Triomphator" staat in sommige boeken een komma achter "hij" en bij andere niet. Bij "In de Ingewanden der Aarde" doet zich hetzelfde voor op blz 192 na "daarop".
Nu zou je de conclusie kunnen trekken dat op een gegeven moment in de loop der tijd deze komma's zijn toegevoegd of juist zijn verdwenen. En bij het drukproces zal dat ook zeker het geval zijn geweest. Maar het ontbreken of aanwezig zijn van de desbetreffende komma's loopt geheel door en binnen deze verschillende oplagen heen.
Van "Tarzan Triomphator" heb ik zes verschillende K(atoen) oplagen ge´dentificeerd en vier W(asdoek) oplagen, van "In de Ingewanden der Aarde" zijn dat er drie K en zes W.

TT blz 94 zonder
                  komma
TT blz94 met komma
IdIdA zonder komma
IdIdA met komma
Tarzan Triomphator blz 94
In de Ingewanden der Aarde blz 192

Hieronder geef ik een kleine greep uit de gevonden afwijkingen in het tekstblok van "Tarzan en de Gouden Stad". Deze zijn op geen enkele wijze te pinnen aan een bepaalde oplage. In sommige boeken komen ze voor, in andere weer niet. En een vergelijkbaar iets heb ik bij vrijwel alle titels waargenomen.

blz
regel
woord
letter
afwijking
45
11
vlugger
u
wel of niet beschadigd
71
15
Jad-bal-ja
b
wel of niet beschadigd
71
onderaan
had
h
wel of niet beschadigd
132
5 van onderen
je (voor probeeren)
e
wel of niet beschadigd
161
onderaan
Gouden
d,n
wel of niet beschadigd
162
onderaan 1e woord
hij
h
wel of niet lager geplaatst
238
2e deel regel 1
laatsten
1e t
wel of niet beschadigd

Kortom, de volgorde van de oplagen is op dit moment voor mij nog niet met de volle 100% aan te geven. Maar het onderzoek loopt. Misschien kunnen we ooit nog eens een C-14 datering doen.
Voor verschillen in de oplagen van de grijze banden van serie 11 (Graauw-Amsterdam/Soerabaia) zie hier.




De inhoud op deze pagina staat onder :
copyright 2022 by Marten Jonker.